Á fæðingardegi Árna Magnússonar handritasafnara 13. nóvember gengst Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum árlega fyrir svokölluðum Árna Magnússonar fyrirlestri.

Fyrirlesari að þessu sinni er Þórunn Sigurðardóttir rannsóknarprófessor emerítus.

Útdráttur

Á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum er varðveitt mikið safn fornbréfa sem ná frá 14. öld og allt fram á fyrri hluta 18. aldar. Einnig er í safninu fjöldi afrita fornbréfa sem sum eru talin glötuð en innihald þeirra er nú varðveitt í uppskriftum Árna Magnússonar og skrifara hans, svokölluðum apógröfum. Um er að ræða skjöl varðandi kaupmála, máldaga kirkna, ýmiss konar samninga, dóma, jarðakaup, landamerkjamál, rekamál og margt fleira. Stofnunin fékk bréfin afhent frá Kaupmannahöfn árið 1996 en áður hafði hluti fornbréfa úr safni Árna komið til Þjóðskjalasafns Íslands og annar hluti, þ.e. norsk bréf, fór til ríkisskjalasafnsins í Ósló. Eftir á Árnasafni í Kaupmannahöfn eru dönsk bréf og afrit norskra fornbréfa.

Á síðastliðnum þremur árum hefur verið unnið að því að ljósmynda og skrá þessar mikilvægu sögulegu heimildir með veglegum styrk frá A.P. Møller-sjóðnum. Í fyrirlestrinum verður sagt frá verkefninu, hvernig það kom til og hvernig það var gert mögulegt. Enn fremur verður greint frá uppbyggingu gagnagrunnsins, hvernig hann getur nýst fræðimönnum, rætt um tegundir fornbréfa og komið með nokkur áhugaverð dæmi um innihald bréfa. Að lokum verður fjallað um efnislega hlið bréfanna, svo sem útlit og skreytingar, eða hvað annað megi finna í gagnasafninu en texta fornbréfanna.

Viðburður á Facebook

Rannsóknarverkefnið Kvennaspor: Afhjúpun og ljómun kvenna í sagnalandslagi Íslands var styrkt af Rannís á árunum 2023–2026.

Á lokaviðburðinum verða helstu afurðir verkefnisins kynntar. Auk þess verður frumflutningur á atriðum úr óperu sem verið er að þróa og byggir á rannsókn verkefnisins.

Viðburðurinn er öllum opinn og aðgangur ókeypis. Verið velkomin að fagna með okkur. Nánari upplýsingar um dagskrána verða birtar á næstunni. 

English

The research project Kvennaspor: Unearthing and Foregrounding Women in Icelandic Saga Landscapes was funded by Rannís from 2023 to 2026.

At this final event, the main achievements of the project will be presented. The programme will also include the premiere of extracts from an opera that is currently in development and builds on Kvennaspor research.

The event is free and open to all – please join us to celebrate. Details of the programme will be announced soon.

Viðburður á Facebook

Málþing í tilefni af opnun gagnagrunns um fornbréf í safni Árna Magnússonar

14.00–14.15    Guðrún Nordal: Gestir boðnir velkomnir

14.15–14.45    Guðvarður Már Gunnlaugsson: Fornbréf, handritaskrifarar og málbreytingar

14.45–15.15    Guðrún Harðardóttir: Innsýn í innsiglin

15.15–15.45    Már Jónsson: Orðrétt en ei stafrétt. Apógrafaskrifarar Árna Magnússonar

15.45–16.15    Kaffihlé

16.15–16.45    Jo Rune Ugulen Kristiansen: From parchment to digitization: The life of a testament from 1310

16.45–17.15    Anne Mette Hansen: An Archive within an Archive: Littera ad claustrum sanctæ Claræ spectantes

17.15–17.30    Þórunn Sigurðardóttir, Bjarni Gunnar Ásgeirsson: Gagnagrunnurinn Diplomatarium Arnamagnæanum opnaður

Málstofustjóri: Guðrún Nordal, forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum

Verkefnið var fjármagnað með styrk frá A.P. Møller og Hustru Chastine Mc-Kinney Møllers Fond til almene Formaal (A.P. Møller Fonden) auk þess sem Letterstedtska föreningen veitti ferðastyrk fyrir erlenda fyrirlesara.

Útdrættir

Guðvarður Már Gunnlaugsson: Fornbréf, handritaskrifarar og málbreytingar

Í þessum fyrirlestri verður fjallað um fornbréf og hvaða gagn má hafa af þeim við rannsóknir á málsögu og handritum. Fornbréf eru yfirleitt stutt og stíllinn er formfastur, þ.e. þau fylgja ákveðinni formúlu hvað varðar upphaf og endi og röðun efnis. Þetta knappa form hefur valdið því að þau hafa ekki mikið verið notuð við rannsóknir á íslenskri málsögu enda eru til mörg hundruð íslensk handrit frá miðöldum og mörg þúsund frá síðari öldum svo að það hefur ekki þótt mikil þörf á að rannsaka fornbréfin málfarslega. Rannsakendur færeyskrar málsögu hafa á hinn bóginn þurft að styðjast við fornbréf því að ekki er um aðrar ritheimildir að ræða varðandi færeyskt mál á miðöldum. Í fyrirlestrinum verður einnig rætt um kosti og galla fornbréfa þegar kemur að handritarannsóknum og þá mikilvægu staðreynd að fornbréfin eru, ólíkt handritunum, oftast dagsett.

Guðrún Harðardóttir: Innsýn í innsiglin

Hvað eru innsigli? Þeim má líkja við rafræn skilríki nútímans. Nauðsynlegur þáttur í að tryggja sanngildi lagalegra gjörninga. Rætt verður um helstu gerðir innsigla og hvernig þau hafa tekið breytingum í tímans rás. Þessu til viðbótar bjóða ljósmyndirnar í nýja fornbréfagrunninum upp á fjölbreytilegar athuganir á efnisveruleika innsiglanna. Hvernig litu bakhliðarnar út? Í hvaða lit voru innsiglin? Hvernig voru þau fest við skjölin? Á sama hátt og rithönd þekktra einstaklinga færir skoðandann í nánd við þá veita vaxinnsiglin sem fest eru við bréf og gerninga mikilvæga innsýn í sjálfsmynd einstaklinga og stofnana í samfélagi miðalda og raunar langt fram eftir öldum en varðveisla íslenskra vaxinnsigla nær aftur til 13. aldar og vel fram á þá sautjándu. Í fornbréfagrunninum getur að líta víðtækt úrval af innsiglum af ýmsum toga, allt frá innsiglum konunga og páfa yfir í innsigli óbreytts alþýðufólks.

Már Jónsson: Orðrétt en ei stafrétt. Apógrafaskrifarar Árna Magnússonar

Árni Magnússon (1663–1730) áttaði sig ungur á því að eigendur fornra skjala myndu ekki allir vilja gefa honum þau eða selja heldur yrði hann að sætta sig við að fá þau að láni til afritunar. Þetta útskýrði hann vel fyrir Friðriki IV konungi í bréfi 7. janúar 1721: „de øvrige, som ejermændene ikke kunde eller vilde miste, haver jeg ladet afcopiere, allene til den ende at slige sager kunde blive conserverede fra undergang.“ Þarna eru komin svonefnd apógröf Árna – eftir grísku sögninni απογρἁφω, ég afrita. Elsta þekkta apógrafið gerði hann sjálfur í Þrándheimi haustið 1689 og á endanum urðu íslensk apógröf um 6300 að tölu, norsk apógröf nálægt 3000 og dönsk apógröf um 1400 eða vel yfir tíu þúsund eintök samanlagt. Rithönd Árna er auðþekkjanleg og hann skrifaði um sjöunda hluta safnsins. Langflest hinna afritanna gerðu menn sem fengu skýr fyrirmæli um aðferð og uppsetningu, jafnvel stafagerð. Hinir helstu voru Jón bróðir Árna og Snorri sonur hans, Ormur Daðason frændi þeirra, Páll Hákonarson, Magnús Einarsson og Styr Þorvaldsson, að ógleymdum Hans Pedersen Becker sem kom með Árna til Íslands frá Kaupmannahöfn sumarið 1702. Í erindinu verður vinnu skrifaranna lýst og upplýsingum sem fylgja hverju bréfi, með áherslu á vandkvæði við sundurgreiningu sumra rithandanna, jafnt fljótaskriftar sem settleturs. Síðast en ekki síst verða tekin dæmi af rithöndum sem ekki hefur tekist að tengja við tiltekna menn, sem þó er vitað hverjir voru.

Jo Rune Ugulen Kristiansen: From parchment to digitization: The life of a testament from 1310

The paper has its starting point in a testament written in Stavanger in 1310. After briefly presenting the contents of the testament, I attempt to trace the document’s history over the 700 years that have passed since, up until this digitization project. Its journey leads from the Bishopric of Stavanger to Copenhagen and then on to Oslo, where the document is preserved today.

Anne Mette Hansen: An Archive within an Archive: Littera ad claustrum sanctæ Claræ spectantes

The archive of the St. Clare Convent in Roskilde comprises fascicles 51-65 of the Diplomata Danica in the Arnamagnæan Collection. With 462 preserved diplomas dating from 1253 to c. 1551, it is the largest surviving monastic archive in Denmark.

The convent was dissolved in 1561, and the University of Copenhagen took over its estates. The convent’s archive subsequently became part of the university’s archive. In January 1716, Árni Magnússon, then a member of the university senate, took the St. Clare archive home in order to examine its contents. The diplomas were never returned, which is why the archive is now part of the Diplomatarium Arnamagnæanum.

Á degi íslenskrar tungu verður stutt dagskrá í Eddu í tilefni af 10 ára afmæli vefgáttarinnar málið.is. Þar verður meðal annars stiklað á stóru um tildrög, notkun og þróun vefgáttarinnar undanfarinn áratug, sagt frá nýjungum í framsetningu og nokkrum gagnasöfnum sem nýlega hafa bæst við. Halldóra Jónsdóttir orðabókaritstjóri, helsti hvatamaður verkefnisins frá upphafi, verður heiðruð í tilefni dagsins. Loks mun þjóðþekktur notandi segja frá reynslu sinni af Málinu.

Markmið Málsins hefur frá upphafi verið að auðvelda rafræna leit að gögnum og fræðslu um íslenskt mál og málnotkun fyrr og síðar. Með einföldum og samræmdum vefaðgangi eru dregnar fram tiltækar upplýsingar úr ólíkum gagnasöfnum um það orð sem leitað er að hverju sinni.

Málið hefur frá upphafi hlotið afbragðsgóðar viðtökur notenda. Þegar forseti Íslands, Guðni Th. Jóhannesson, opnaði vefgáttina formlega á degi íslenskrar tungu 2016 hafði hún að geyma sjö gagnasöfn en þau eru nú á þriðja tug. 

Viðburður á Facebook

Laugardaginn 21. nóvember verður haldið málþing í Eddu um Grettis sögu. Málþingið er samstarfsverkefni Árnastofnunar og Miðaldastofu Háskóla Íslands og hefst kl. 13.

Hér fyrir neðan má finna nánari upplýsingar um fyrirlesarana og erindi þeirra og skáldin tvö sem flytja ljóð á málþinginu.

Dagskrá

Kl. 13 Guðvarður Már Gunnlaugsson 

Um þáttaskil í sögu(m) Önundar og Grettis  

Kl. 13.30 Brynja Þorgeirsdóttir 

Skáldið Grettir: Samspil kvæða og prósa í Grettis sögu 

Kl. 14 Anna Rós Árnadóttir flytur ljóð 

Kl. 14.15 Kaffihlé 

Kl. 14.45 Örnólfur Thorsson 

Förumaðurinn Grettir – vor samlandi og fulltekinn karl 

Kl. 15.15 Torfi H. Tulinius

Um sálarfræði og kristni í sögu Grettis Ásmundssonar 

Kl. 15.45 Þórarinn Eldjárn flytur ljóð 

Fyrirlesarar 

Brynja Þorgeirsdóttir er dósent í íslenskum bókmenntum við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Rannsóknir hennar beinast einkum að tilfinningum, líkama og skynjun í norrænum fornbókmenntum ásamt samspili bundins og óbundins máls í Íslendingasögum.  

Útdráttur 

Grettis saga er meðal þeirra Íslendingasagna sem innihalda hvað mestan kveðskap og er meirihluti hans eignaður Gretti sjálfum.

Í fyrirlestrinum verður fjallað um bókmenntalegt hlutverk vísnanna og hvernig sjálfstjáning Grettis í bundnu máli breytist eftir því sem sögunni vindur fram. Sjónum verður beint að því hvernig hann nýtir kveðskapinn meðal annars til að sviðsetja sjálfan sig og móta orðspor sitt, en einnig til að tjá einmanaleika, mynda vináttubönd og takast á við erfiðar aðstæður. 

Guðvarður Már Gunnlaugsson er fyrrverandi rannsóknarprófessor við Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Rannsóknir hans hafa beinst að íslenskum handritum og þróun skriftar og  hefur hann m.a. gefið út Sýnisbók íslenskrar skriftar. Hann hefur einnig fengist við rannsóknir á handritum Grettis sögu. 

Útdráttur 

Grettis sögu hefur oft verið skipt upp í þrjá hluta: Önundar þátt tréfóts, sjálfa Grettis sögu og Spésar þátt. Önundar þáttur nær yfir þrettán fyrstu kafla sögunnar ef miðað er við kaflaskiptinguna í útgáfunni í Íslenzkum fornritum. Í elstu handritum sögunnar, sem eru frá um 1500, er ekki að finna nein sérstök skil þar sem Önundar þætti lýkur og sjálf Grettis saga hefst. Í handritum frá 17. og 18. öld vantar hins vegar oft þáttinn, en í staðinn hefst Grettis saga á örstuttri kynningu á Ásmundi hærulang. Síðan hefur það gerst að sumir af síðari skrifurum eða eigendum Grettluhandrita hafa ákveðið að útvega sér þáttinn og bæta honum við fyrir framan Grettis sögu. Því næst gerist það að einhverjir afritarar slíkra handrita hafa skrifað upp þátt og sögu sem eina heild en þó má enn greina í þeim hin eldri skil. Þar með er þó ekki öll sagan sögð því að næst gerðist það að skrifarar reyndu að má út skilin milli sögu og þáttar. Má segja að þar með sé hringnum lokað. 

Í þessum fyrirlestri verður fjallað nánar um þessa meðferð sögunnar og hvaða handrit um ræðir. 

Torfi H. Tulinius er prófessor í íslenskum miðaldafræðum við Háskóla Íslands. Hann hefur komið víða við í rannsóknum sínum, m.a. á frönskum, íslenskum og bandarískum nútímabókmenntum og kvikmyndum. Hann hefur þó einkum fengist við íslenskar fornbókmenntir og hvernig þær spretta úr félagslegum og andlegum jarðvegi miðalda. Um það efni hefur hann skrifað fjölda greina sem birst hafa í íslenskum og erlendum bókmenntasögum, tímaritum og safnritum. Bók hans um fornaldarsögur, The Matter of the North, kom út bæði á frönsku og ensku (1995/2002), en önnur bók hans um Egils sögu, Skáldið í skriftinni (2004), kom út í endurskoðaðri gerð á ensku undir heitinu The Enigma of Egill. The Saga, the Viking Poet and Snorri Sturluson (2015). Torfi hefur einnig þýtt íslenskar fornsögur á frönsku, Sverris sögu (2011) og Egils sögu (2021). Árið 2023 kom út Les sagas islandaises: enjeux et perspectives, sem hefur að geyma fyrirlestraröð sem Torfi flutti við Collège de France í París í nóvember 2021. 

Útdráttur

Í fyrirlestrinum verður reynt að komast til botns í því hvað gerir Grettis sögu að sígildu bókmenntaverki. Litið verður yfir æviferil sögupersónunnar og hann settur í samhengi við kristnar hugmyndir um sekt og sálarheill. Jafnframt verður hugað að vísbendingum í texta sögunnar um að höfundur hafi skynjað sitthvað í átökum sálardjúpsins sem gerir söguna sammannlega, þ.e. óháða samfélagsgerð og hugmyndafræði. 

Örnólfur Thorsson kenndi um árabil við framhalds- og háskóla og var lengi forsetaritari. Hann hefur einkum fengist við útgáfu íslenskra miðaldabókmennta á móðurmálinu eða í þýðingum, ýmist einn eða í félagi við aðra, og var einn þriggja höfunda slangurorðabókarinnar. Hann skrifaði meistaraprófsritgerð um Grettis sögu við Háskóla Íslands og hefur gefið söguna út með formála og skýringum bæði á ensku og íslensku. Íslenska útgáfan endurskoðuð er væntanleg á næsta ári hjá Máli og menningu. 

Útdráttur 

Grettis saga er ung Íslendingasaga, líklega samin í þeirri mynd sem nú er varðveitt nærri aldamótunum 1400. Hún er margföld ferðasaga, frá heiðnum tíma í helgan stein, um íslenskar miðaldabókmenntir, skráðar og óskráðar, frá Noregi til Íslands og þaðan til Miklagarðs, hringferð um Ísland. Ferðalagið endurspeglast í orðfæri, stíl og frásagnarhætti sögunnar; raunar dregur margt í frásagnartækni hennar dám af því sem löngu seinna var talið til sérkenna skáldsögunnar. Rótlausi ferðalangurinn Grettir er tímaskekkja í friðsælu samfélagi bænda þó að hann fái hlutverk við að ryðja burtu síðustu leifum heiðninnar, kappi sem kom of seint til sögu og hefði getað sagt eins og Jónas að tíminn vildi ei tengja sig við hann, hann lifir í vissum skilningi í horfinni hetjuveröld og endar sem ‘vágestur’ í Skagafirði. Á sama hátt ‘horfir sagan um öxl’ með nokkurri eftirsjá til þeirra bókmennta sem lýsa þeirri veröld.  

Skáldin 

Anna Rós Árnadóttir er ljóðskáld og bókmenntafræðingur. Árið 2025 hlaut hún Ljóðstaf Jóns úr Vör fyrir ljóðið „Skeljar“. Sama ár kom fyrsta ljóðabók hennar, Fyrir vísindin, út hjá Benedikt bókaútgáfu en hún var tilnefnd til ljóðabókaverðlaunanna Maístjörnunnar síðasta vor. 

Kvæði, fyrsta bók Þórarins Eldjárns, kom út 1974. Bækur hans með ljóðum fyrir börn og fullorðna eru nú orðnar að minnsta kosti 26 talsins, auk úrvals og samantekta. Við það bætast svo þýddar bækur í bundnu máli, þar á meðal  fjögur leikrit eftir William Shakespeare og bækur eftir Tove Jansson og Juliu Donaldson. Þórarinn hlaut verðlaun Jónasar Hallgrímssonar 1998 og Ljóðaverðlaun Guðmundar Böðvarssonar 2006. Dótarímur hans voru tilnefndar til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs 2025. 

Emily Lethbridge, rannsóknardósent við Árnastofnun, heldur fyrirlestur í tengslum við sýninguna Heimur í orðum.

Efni fyrirlestrarins

Eggertsbók (AM 556 a-b 4to) as a whole manuscript mediates and establishes multiple connections between the natural world and the human one, and between familiar and distant geographical places and regions. From the first stages of production in the fifteenth century, Eggertsbók grew out of, and became part of, networks of material, technological, socio-cultural, and ideological exchange that linked familiar and distant places.

With texts copied onto the parchment, a uniquely configured ecology of ideas and textual paths was created within Eggertsbók’s covers. Subsequently, individuals and communities with access to the book became participants in the ongoing process by which Eggertsbók’s narratives existed in state of constant evolution and intertextual adaptation in the specific context of the manuscript and beyond it, in the world of its users.

In this talk, I will explore how this process was characterized by reciprocal influences, not least concerning perceptions of the natural world and geography, real and imagined: the book on its readers, and readers on the book and its contents.

Viðburður á Facebook

Dagskrá auglýst síðar.