Laugardaginn 21. nóvember verður haldið málþing í Eddu um Grettis sögu. Málþingið er samstarfsverkefni Árnastofnunar og Miðaldastofu Háskóla Íslands og hefst kl. 13.
Hér fyrir neðan má finna nánari upplýsingar um fyrirlesarana og erindi þeirra og skáldin tvö sem flytja ljóð á málþinginu.
Dagskrá
Kl. 13 Guðvarður Már Gunnlaugsson
Um þáttaskil í sögu(m) Önundar og Grettis
Kl. 13.30 Brynja Þorgeirsdóttir
Skáldið Grettir: Samspil kvæða og prósa í Grettis sögu
Kl. 14 Anna Rós Árnadóttir flytur ljóð
Kl. 14.15 Kaffihlé
Kl. 14.45 Örnólfur Thorsson
Förumaðurinn Grettir – vor samlandi og fulltekinn karl
Kl. 15.15 Torfi H. Tulinius
Um sálarfræði og kristni í sögu Grettis Ásmundssonar
Kl. 15.45 Þórarinn Eldjárn flytur ljóð
Fyrirlesarar
Brynja Þorgeirsdóttir er dósent í íslenskum bókmenntum við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Rannsóknir hennar beinast einkum að tilfinningum, líkama og skynjun í norrænum fornbókmenntum ásamt samspili bundins og óbundins máls í Íslendingasögum.
Útdráttur
Grettis saga er meðal þeirra Íslendingasagna sem innihalda hvað mestan kveðskap og er meirihluti hans eignaður Gretti sjálfum.
Í fyrirlestrinum verður fjallað um bókmenntalegt hlutverk vísnanna og hvernig sjálfstjáning Grettis í bundnu máli breytist eftir því sem sögunni vindur fram. Sjónum verður beint að því hvernig hann nýtir kveðskapinn meðal annars til að sviðsetja sjálfan sig og móta orðspor sitt, en einnig til að tjá einmanaleika, mynda vináttubönd og takast á við erfiðar aðstæður.
Guðvarður Már Gunnlaugsson er fyrrverandi rannsóknarprófessor við Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Rannsóknir hans hafa beinst að íslenskum handritum og þróun skriftar og hefur hann m.a. gefið út Sýnisbók íslenskrar skriftar. Hann hefur einnig fengist við rannsóknir á handritum Grettis sögu.
Útdráttur
Grettis sögu hefur oft verið skipt upp í þrjá hluta: Önundar þátt tréfóts, sjálfa Grettis sögu og Spésar þátt. Önundar þáttur nær yfir þrettán fyrstu kafla sögunnar ef miðað er við kaflaskiptinguna í útgáfunni í Íslenzkum fornritum. Í elstu handritum sögunnar, sem eru frá um 1500, er ekki að finna nein sérstök skil þar sem Önundar þætti lýkur og sjálf Grettis saga hefst. Í handritum frá 17. og 18. öld vantar hins vegar oft þáttinn, en í staðinn hefst Grettis saga á örstuttri kynningu á Ásmundi hærulang. Síðan hefur það gerst að sumir af síðari skrifurum eða eigendum Grettluhandrita hafa ákveðið að útvega sér þáttinn og bæta honum við fyrir framan Grettis sögu. Því næst gerist það að einhverjir afritarar slíkra handrita hafa skrifað upp þátt og sögu sem eina heild en þó má enn greina í þeim hin eldri skil. Þar með er þó ekki öll sagan sögð því að næst gerðist það að skrifarar reyndu að má út skilin milli sögu og þáttar. Má segja að þar með sé hringnum lokað.
Í þessum fyrirlestri verður fjallað nánar um þessa meðferð sögunnar og hvaða handrit um ræðir.
Torfi H. Tulinius er prófessor í íslenskum miðaldafræðum við Háskóla Íslands. Hann hefur komið víða við í rannsóknum sínum, m.a. á frönskum, íslenskum og bandarískum nútímabókmenntum og kvikmyndum. Hann hefur þó einkum fengist við íslenskar fornbókmenntir og hvernig þær spretta úr félagslegum og andlegum jarðvegi miðalda. Um það efni hefur hann skrifað fjölda greina sem birst hafa í íslenskum og erlendum bókmenntasögum, tímaritum og safnritum. Bók hans um fornaldarsögur, The Matter of the North, kom út bæði á frönsku og ensku (1995/2002), en önnur bók hans um Egils sögu, Skáldið í skriftinni (2004), kom út í endurskoðaðri gerð á ensku undir heitinu The Enigma of Egill. The Saga, the Viking Poet and Snorri Sturluson (2015). Torfi hefur einnig þýtt íslenskar fornsögur á frönsku, Sverris sögu (2011) og Egils sögu (2021). Árið 2023 kom út Les sagas islandaises: enjeux et perspectives, sem hefur að geyma fyrirlestraröð sem Torfi flutti við Collège de France í París í nóvember 2021.
Útdráttur
Í fyrirlestrinum verður reynt að komast til botns í því hvað gerir Grettis sögu að sígildu bókmenntaverki. Litið verður yfir æviferil sögupersónunnar og hann settur í samhengi við kristnar hugmyndir um sekt og sálarheill. Jafnframt verður hugað að vísbendingum í texta sögunnar um að höfundur hafi skynjað sitthvað í átökum sálardjúpsins sem gerir söguna sammannlega, þ.e. óháða samfélagsgerð og hugmyndafræði.
Örnólfur Thorsson kenndi um árabil við framhalds- og háskóla og var lengi forsetaritari. Hann hefur einkum fengist við útgáfu íslenskra miðaldabókmennta á móðurmálinu eða í þýðingum, ýmist einn eða í félagi við aðra, og var einn þriggja höfunda slangurorðabókarinnar. Hann skrifaði meistaraprófsritgerð um Grettis sögu við Háskóla Íslands og hefur gefið söguna út með formála og skýringum bæði á ensku og íslensku. Íslenska útgáfan endurskoðuð er væntanleg á næsta ári hjá Máli og menningu.
Útdráttur
Grettis saga er ung Íslendingasaga, líklega samin í þeirri mynd sem nú er varðveitt nærri aldamótunum 1400. Hún er margföld ferðasaga, frá heiðnum tíma í helgan stein, um íslenskar miðaldabókmenntir, skráðar og óskráðar, frá Noregi til Íslands og þaðan til Miklagarðs, hringferð um Ísland. Ferðalagið endurspeglast í orðfæri, stíl og frásagnarhætti sögunnar; raunar dregur margt í frásagnartækni hennar dám af því sem löngu seinna var talið til sérkenna skáldsögunnar. Rótlausi ferðalangurinn Grettir er tímaskekkja í friðsælu samfélagi bænda þó að hann fái hlutverk við að ryðja burtu síðustu leifum heiðninnar, kappi sem kom of seint til sögu og hefði getað sagt eins og Jónas að tíminn vildi ei tengja sig við hann, hann lifir í vissum skilningi í horfinni hetjuveröld og endar sem ‘vágestur’ í Skagafirði. Á sama hátt ‘horfir sagan um öxl’ með nokkurri eftirsjá til þeirra bókmennta sem lýsa þeirri veröld.
Skáldin
Anna Rós Árnadóttir er ljóðskáld og bókmenntafræðingur. Árið 2025 hlaut hún Ljóðstaf Jóns úr Vör fyrir ljóðið „Skeljar“. Sama ár kom fyrsta ljóðabók hennar, Fyrir vísindin, út hjá Benedikt bókaútgáfu en hún var tilnefnd til ljóðabókaverðlaunanna Maístjörnunnar síðasta vor.
Kvæði, fyrsta bók Þórarins Eldjárns, kom út 1974. Bækur hans með ljóðum fyrir börn og fullorðna eru nú orðnar að minnsta kosti 26 talsins, auk úrvals og samantekta. Við það bætast svo þýddar bækur í bundnu máli, þar á meðal fjögur leikrit eftir William Shakespeare og bækur eftir Tove Jansson og Juliu Donaldson. Þórarinn hlaut verðlaun Jónasar Hallgrímssonar 1998 og Ljóðaverðlaun Guðmundar Böðvarssonar 2006. Dótarímur hans voru tilnefndar til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs 2025.
