Sumardaginn fyrsta, 23. apríl næstkomandi, verða 124 ár liðin frá fæðingu Nóbelsskáldsins Halldórs Kiljan Laxness. Í tilefni af því skipuleggur íslenskusvið Árnastofnunar mál(fræði)þíng um verk Halldórs í fyrirlestrasal Eddu, Arngrímsgötu 5.
Málþíngið er opið öllum almenníngi. Eingin skráníng.
Nánar má fræðast um efni fyrirlestranna neðar á síðunni.
Dagskrá
13–13.10 Setníng mál(fræði)þíngs
13.10–13.30 Ellert Þór Jóhannsson
Um útbreiðslu nokkurra „Laxness-orða“ í íslensku máli
13.30–13.50 Ágústa Þorbergsdóttir
Áhrif skáldverka Halldórs Laxness á íslenska nafnahefð
13.50–14.10 Katrín Axelsdóttir
Það sem ég tala um þegar ég tala um Halldór
14.10–14.30 Jóhannes Gísli Jónsson
Nokkrir þankar um Sjömeistarasöguna
14.30–15 Kaffihlé
15–15.20 Steinþór Steingrímsson
Vélstrokkað: sjálfvirk greining á þremur þýðingum Halldórs Laxness
15.20–15.40 Kristján Árnason
Konráð, Kiljan og Jónas: um Hrafnkötlumál og þjóðnýtingu menningararfs
15.40–16 Heimir Freyr Viðarsson
Ruddi Halldór Laxness brautina fyrir útfærslu miðmyndar við niðurfellingu setunnar (z) 1974?
16–16.10 Stutt hlé
16.10–16.20 Branislav Bédi
Laxnesska erlendis
16.20–16.40 Rebekka Þráinsdóttir
„Óða náða eiga jesú ...“ og „In dúlsi júbíló“: tvær útfærslur rússneskar
16.40–17 Helga Hilmisdóttir
Skálduð samtöl Halldórs Laxness sem heimild um eldra mál
17 Mál(fræði)þíngi slitið.
Útdrættir
Um útbreiðslu nokkurra „Laxness-orða“ í íslensku máli
Ellert Þór Jóhannsson
Í verkum Halldórs Laxness er að finna fjölbreytta og á stundum sérkennilega orðanotkun sem vakið hefur athygli bæði samtímamanna og síðari lesenda. Óhætt er að segja að skáldið hafi markað spor sín á íslenskt mál og haft bein áhrif á þróun orðaforða íslenskunnar. Í þessu erindi verður fjallað um nokkur eftirtektarverð orð sem koma fyrir hjá Laxness. Markmiðið er að varpa ljósi á tengsl bókmenntatexta og almennrar málnotkunar, einkum með tilliti til þess hvernig orð geta færst úr tilteknu textasamhengi yfir í almenna notkun.
Greiningin byggir á dæmum úr verkum Laxness þar sem oft koma fyrir sjaldséð orð, en einnig ný orð sem síðar fá frekari útbreiðslu. Hér má nefna orð eins og atómstöð og atómskáld, en það síðastnefnda setti mark á menningarsöguna. Ýmis önnur dæmi verða nefnd sem sýna hvernig orð úr skáldverkum öðlast eigið hlutverk eða stöðu í málinu. Minnst verður á aðlöguð tökuorð eins og kádiljákur en einnig er fjallað um orð sem spretta upp úr verkum skáldsins án þess að vera eiginleg „Laxness-orð“, eins og hnallþóra sem er dregið af persónu í Kristnihaldi undir jökli. Sérstök áhersla verður lögð á að skoða hvernig orðin eru skráð og skilgreind í orðabókum og hvernig þau eru notuð samkvæmt málheildum.
Áhrif skáldverka Halldórs Laxness á íslenska nafnahefð
Ágústa Þorbergsdóttir
Skáldverk Halldórs Laxness hafa haft djúpstæð áhrif á íslenska menningu, þar á meðal á nafngiftir í samfélaginu. Í verkum hans er að finna fjölbreytt og oft frumleg eiginnöfn, staðarheiti og sérheiti sem hafa ekki aðeins bókmenntalegt gildi heldur hafa einnig haft áhrif á þróun nafnahefðar.
Í erindinu er fjallað um athugun á nöfnum og heitum úr skáldverkum Halldórs Laxness og hvernig þau hafa ratað inn í íslenskt samfélag og eru notuð í margvíslegu samhengi, meðal annars sem mannanöfn og í heitum fyrirtækja og annarra fyrirbæra. Sjónum er einkum beint að því hvaða nöfn hafa fest rætur utan bókmenntanna og við hvaða aðstæður slíkt á sér stað.
Greiningin sýnir að sum þessara nafna hafa öðlast sjálfstætt líf og orðið hluti af menningarlegri sjálfsmynd þjóðarinnar, einkum þau sem bera sterka merkingu eða tengjast eftirminnilegum persónum og aðstæðum. Slík nöfn nýtast bæði við nafngiftir barna og í heitum fyrirtækja og vörumerkja þar sem vísað er til íslenskrar menningararfleifðar eða ákveðinnar ímyndar. Niðurstöður benda til þess að áhrif Halldórs Laxness á íslenska nafnahefð séu áþreifanleg og að þau áhrif sjáist enn í dag. Nöfn úr verkum Halldórs Laxness eru því ekki aðeins hluti af bókmenntasögunni heldur birtast þau í fjölbreyttum nafngiftum í samfélaginu.
Það sem ég tala um þegar ég tala um Halldór
Katrín Axelsdóttir
Halldór Laxness hafði eins og kunnugt er feikilegan áhuga á tungumálinu (og stafsetningu þess) og sterkar skoðanir. Hann mátti því, eðlilega, stundum þola gagnrýni. En hann var líka duglegur að leita til kunnáttumanna um málið og þiggja af þeim ráð. Enn fremur hvatti hann málfræðinga til dáða og ýmis dæmi eru um að þeir hafi tekið upp hanskann fyrir hann. Þá eru þeir til sem hafa sérstaklega beint sjónum sínum að málinu á verkum hans.
Í erindinu verða rakin og rifjuð upp nokkur dæmi um samband eða samspil Halldórs við málfræðinga og umfjöllun þeirra um málnotkun hans eða málfræði. Meðal annars verða rifjuð upp nokkur atriði úr efnismikilli grein Guðrúnar Kvaran frá 2003 um orðaforðann í verkum Halldórs. Í kjölfarið verður sagt frá viðbrögðum Magnúsar Snædal við atriði sem Guðrún nefnir í sinni grein en það snýst um gagnrýni Þórbergs Þórðarsonar á tiltekna orðanotkun í Sjálfstæðu fólki. Einnig verður sagt frá nýlegri grein Matteos Tarsi um málið á Gerplu, sögunni sem Halldór klæddi í nokkurs konar fornmálsbúning. Tarsi skoðar textann frá ýmsum hliðum: frá sjónarhóli orðaforða, stafsetningar, hljóðkerfis, beygingakerfis og setningafræði. Niðurstaða hans um setningafræðina og beygingakerfið er sú að Halldóri hafi tekist meistaralega að laga málið að 14. aldar íslensku, með nokkrum undantekningum þó hvað beygingarnar varðar. Hér verður litið á þessar undantekningar og bent á að þær séu fleiri en Tarsi telur.
Nokkrir þankar um Sjömeistarasöguna
Jóhannes Gísli Jónsson
Það hefur oft verið sagt að Halldór Laxness skrifi lifandi og kraftmikinn stíl, líka á tímum þegar hann var mjög umdeildur fyrir verk sín. Þrátt fyrir þetta hefur furðulega lítið verið skrifað um stíl Halldórs og enn er margt ókannað í þeim efnum. Ef til vill hefur fræðimönnum vaxið í augum sú staðreynd að Halldór skrifaði margar og ólíkar skáldsögur þar sem stíllinn var jafnan lagaður að söguefninu hverju sinni. En leiðin að kjarnanum í stíl Halldórs liggur e.t.v. ekki í gegnum skáldverkin heldur má allt eins byrja á endurminningabókunum þar sem þær sýna meiri samhljóm í stíl en skáldskapurinn. Í þessum fyrirlestri verður fjallað um eina slíka, Sjömeistarasöguna (1978), og megindrættina í stíl bókarinnar. Sjónum verður einkum beint að þeirri stílblöndun sem þarna kemur fram þar sem ritmálslegur texti er kryddaður með ýmsum talmálseinkennum.
Vélstrokkað: sjálfvirk greining á þremur þýðingum Halldórs Laxness
Steinþór Steingrímsson
Þýðingarvélar hafa tekið framförum á undanförnum árum og meðfram því hafa verið þróaðar sjálfvirkar aðferðir til að meta gæði vélþýðinga. Sumum þessara aðferða er hægt að beita til að finna veika hlekki í þýðingunum: ónákvæmni eða breytta merkingu frá frumtextanum, það þegar einhverju er sleppt eða bætt við, eða óþarflega mikil frávik frá stíl frumtextans. Í erindinu segi ég frá því hvernig ég aðlaga slíkar aðferðir að greiningu á bókmenntaþýðingum og beiti á þrjár þýðingar eftir Halldór Laxness. Greiningin leiðir í ljós að Halldór leyfir sér að víkja frá merkingu orða í frumtexta bókanna sem um ræðir og er síst upptekinn af því að ríghalda í stíleinkenni í frumtextanum.
Konráð og Kiljan. Hugleiðing út frá Hrafnkötlumáli
Kristján Árnason
Á fimmta áratug síðustu aldar gaf Halldór Laxness út Íslendingasögur með stafsetningu í samræmi við þágildandi opinberar leiðbeiningar, Laxdæla sögu árið 1941, Hrafnkötlu árið 1942, Brennu-Njáls sögu árið 1945 og Grettis sögu 1946. Halldór skrifaði inngang að Laxdæluútgáfunni og hélt því fram að sögurnar væru „lifandi bókmenntir“ en að samræmd stafsetning forn væri tilbúningur, búin til af erlendum málfræðingum „til að afsanna að bókmenntirnar væru ritaðar á íslensku“. Og hann taldi að „ef sú skoðun [væri] viðurkennd, að þrettándu aldar-ritin [væru] í meginatriðum á því máli, sem vér notum nútímamenn, hlýtur bein afleiðing hennar að vera sú, að rit þessi eigi að gefa út með nútímastafsetningu handa oss.“
Stjórnmálamenn brugðust hart við Laxdæluútgáfunni 1941 og lög voru samþykkt um að fornrit skyldu gefin út með samræmdri fornmálsstafsetningu. Í inngangi að Hrafnkötluútgáfunni 1942 segir Laxness: „Hrafnkatla er hér með örfáum undantekningum prentuð samkvæmt hinni sígildu útgáfu Konráðs Gíslasonar, Kaupmannahöfn 1847, og færð til lögboðinnar stafsetningar íslenzka ríkisins í sérstakri minningu um stjórnarskrárbrot … þar sem Íslendingum var gert að skyldu að nota danska nítjándualdar-stafsetningu, kennda við Wimmer, á íslenskum fornritum.“
Hér er Konráð „okkar maður“ gegn Dönum. Samt halda málfræðingar og vinir tungunnar upp á Rask, og áhrif hans í mótun íslenskrar stafsetningar eru ómæld, en hugmynd Konráðs um framburðarstafsetningu andvana fædd. Og samræmd stafsetning forn er enn notuð í fornritum. Að baki liggja býsna flóknar spurningar, sem menn horfðust í augu við á 19. öld, og svipaðar spurningar virðast blasa við í nútímanum. Eru bækur Kiljans skrifaðar á fornmáli? Eru þær „lifandi bókmenntir“, þarf kannski að þýða þær á nútímamál, ellegar vernda með lögum? Halldór var á sínum tíma vændur um að vilja þýða fornsögur á götumál.
Ruddi Halldór Laxness brautina fyrir útfærslu miðmyndar við niðurfellingu setunnar (z) 1974?
Heimir Freyr Viðarsson
Síðla árs 1972 ákvað menntamálaráðuneytið að fella skyldi niður bókstafinn z og var sú ákvörðun lögfest 3. maí 1974 og birt í Stjórnartíðindum. Ýmsar leiðir hefði verið hægt að fara við að útfæra lýsingarhátt af sögn í miðmynd en sú leið var valin að fylgja þar framburði (lög nr. 132/1974, c-liður, 3. gr., 2. kafli). Fyrir vikið urðu til opinberar ritmyndir á borð við „flust“ og „hist“, sem munu hafa verið kunnuglegar úr ritverkum Halldórs Laxness, en höfðu verið ritaðar skv. skólastafsetningu Lærða skólans á s.hl. 19. aldar „flutzt“ og „hitzt“, eins og lögboðið var 1929–1974. Árin 1918–1929 voru þessar myndir eins, en z-lausar: „flutst“ og „hitst“, óháð fjölda tannhljóða skv. uppruna. Í verkum Halldórs má greina meginreglu og tilbrigði við stef í rithætti þessara beygingarmynda, annars vegar framburðarmynd, hins vegar rithátt í samræmi við reglurnar 1918–1929.
Færa má rök fyrir að með endurskoðuninni 1974 hefði verið mest í anda stafsetningarreglnanna að fylgja fjölda tannhljóða í stofninum (= „flutst“ af flytja en „hittst“ af hitta). Við niðurfellingu z var hvorug leiðin valin og það jafnvel þótt sumir andmælenda niðurfellingarinnar lýstu því yfir að þeir teldu sig sannarlega heyra eitthvert tannhljóð í myndum af þessu tagi. Þess í stað voru laxnesslegu framburðarmyndirnar valdar. Í erindinu verður dregin upp mynd af rithætti Laxness í mismunandi ritverkum og kannaðar hliðstæður eða fyrirmyndir að stafsetningu hans, til dæmis í ritverkum Jónasar Hallgrímssonar og Jóns Sigurðssonar forseta.
„Óða náða eiga jesú …“ og „In dúlsi júbíló“: tvær útfærslur rússneskar
Rebekka Þráinsdóttir
Skáldsagan Sjálfstætt fólk kom út í rússneskri þýðingu árið 1954 og var endurútgefin 1962 og 1977. Fjórir þýðendur komu að útgáfu verksins. Nína Krymova og Anna Emzína þýddu skáldsöguna en A. E. Sípovítsj var fenginn til að þýða ljóðin sem í henni eru fyrir fyrstu útgáfu verksins í Sovétríkjunum. Þegar skáldsagan var endurútgefin árið 1977 var Vladímír Tíkhamírov falið að þýða ljóðin.
Í erindinu verður skoðað hvernig rússnesku þýðendunum tekst að klóra sig fram úr hljóðritun barnseyra Nonna á sálminum „Ó, þá náð að eiga Jesú“, sem Matthías Jochumsson þýddi, og trakteringu Hallberu á „In dulci jubilo“.
Skálduð samtöl Halldórs Laxness sem heimild um eldra mál
Helga Hilmisdóttir
Skálduð samtöl lúta eigin lögmálum eins og sýnt hefur verið í alþjóðlegum rannsóknum. Meðal annars eru þau að mestu laus við samhliða tal, hálfkláruð orð, uml, augnaráð, bendingar og þagnir svo að eitthvað sé nefnt. Einnig eru skálduð samtöl yfirleitt efnislega þyngri en raunveruleg samtöl og innihalda mun lengri lotur, þ.e. hver og einn talar lengur í einu. En þó að skálduð samtöl séu í eðli sínu ólík hversdagslegum samtölum geta þau þó að vissu leyti nýst málfræðingum til að nálgast málnotkun fyrri tíma. Skáldverk hafa til að mynda verið notuð til að rannsaka orðaforða sem einkum er bundinn við talmál eins og t.d. ávörp, kveðjur, kurteisisfrasa, orðræðuagnir, blótsyrði, þéranir og fleira.
Samtöl sögupersóna leika stórt hlutverk í skáldverkum Halldórs Laxness. Tilgangur þessarar rannsóknar er að skoða hvernig þessi samtöl geta nýst sem heimild um eldra mál. Rannsóknarspurningarnar eru eftirfarandi: Hvað einkennir skálduð samtöl í samanburði við raunveruleg samtöl? Hvað geta samtöl í verkum Halldórs Laxness sagt okkur um málnotkun fyrri tíma og hvað ekki? Í fyrirlestrinum verður sjónum einkum beint að samtölum í Sölku Völku og Brekkukotsannál.