Skip to main content

Árnastofnun

Handritasafn

Um safnkostinn

Að lokinni afhendingu handritanna frá Danmörku árið 1997 eru í handritasafni stofnunarinnar 1666 handrit og handritahlutar úr safni Árna Magnússonar, prófessors í Kaupmannahöfn og handritasafnara (1663–1730) (meðtalin handrit Konráðs Gíslasonar, Magnúsar Stephensen og Stefáns Eiríkssonar), auk 1345 íslenskra fornbréfa í frumriti og 5942 fornbréfauppskrifta. Til viðbótar er 141 handrit úr Konungsbókhlöðu. Frá öndverðu var um það samið að afhendingin gæti tekið um aldarfjórðung, enda voru öll handrit ljósmynduð fyrir afhendingu og gert við mörg þeirra. Afhendingu handritanna lauk 19. júní 1997 þegar rúm 26 ár voru frá komu þeirra fyrstu til landsins 21. apríl 1971.

Stofnunin hefur einnig fengið að gjöf allmörg handrit og handritsbrot sem verið hafa í einkaeigu, svo sem handritasafn séra Bjarna Þorsteinssonar þjóðlagasafnara, og einnig hafa verið keypt nokkur handrit sem boðin hafa verið til kaups erlendis. Þessi safnauki er skráður undir safnmarkinu SÁM og eru handritin nú 176 að tölu. Kunnast þeirra er Skarðsbók postulasagna, skinnbók frá 14. öld sem var keypt til landsins frá Lundúnum af íslensku bönkunum árið 1965. Einnig á stofnunin handritasafn Þorsteins M. Jónssonar og Þjóðminjasafn Íslands hefur falið henni að varðveita flest skinnbrot sem því hefur áskotnast.

Handrit í vörslu stofnunarinnar

Hér má sá yfirlit allra handrita sem eru í vörslu Árnastofnunar.

Skrár um íslensk handrit

Handrit.is er stafræn skrá yfir handrit Landsbókasafns – Háskólabókasafns og handritasafn Árna Magnússonar. Unnið er að því að bæta íslenskum handritum í öðrum söfnum í skrána. Einnig er hægt að fletta upp á sagnahandritum í Leiti (Gegni) og í gagnasöfnum Ordbog over det norrøne prosasprog.

Prentaðar skrár

Stafræna skráin er í stöðugri þróun en eldri, prentaðar skrár geyma einnig mikilvægar upplýsingar:

  • Kålund, Kristian: Katalog over den Arnamagnæanske håndskriftsamling. I–II. Kbh. – 1889–1894.
  • Kålund, Kristian: Katalog over de oldnorsk-islandske håndskrifter i det store Kongelige bibliotek og i Universitetsbiblioteket (udenfor den Arnamagnæanske samling) samt den Arnamagnæanske samlings tilvækst 1894–1899.
  • Andersen, Merete Geert: Colligere fragmenta, ne pereant. Opuscula VII, bls. 1–35. Bibliotheca Arnamagnæana XXXIV. C. A. Reitzels boghandel A/S, København, 1979.
  • Jón Árnason: Skrá yfir prentaðar íslenzkar bækur og handrit í Stiptisbókasafninu í Reykjavík. Reykjavík – 1874.
  • Sigurður L. Jónasson : Skýrsla um handritasafn Hins íslenzka bókmenntafélags I–II. Kbh. – 1869–1885.
  • Páll Eggert Ólason: Skrá um handritasöfn Landsbókasafnsins. I–III. Reykjavík – 1918–1937. [https://baekur.is/bok/000233966/Skra_um_handritasofn]
  • Páll Eggert Ólason: Handritasöfn Landsbókasafns I. aukabindi. Reykjavík – 1947. [https://baekur.is/bok/000233966/4/Skra_um_handritasofn]
  • Lárus H. Blöndal: Handritasafn Landsbókasafns II. aukabindi. Reykjavík – 1959. [https://baekur.is/bok/000233966/5/Skra_um_handritasofn]
  • Grímur M. Helgason og Lárus H. Blöndal:  Handritasafn Landsbókasafns. III. aukabindi. Reykjavík – 1970. [https://baekur.is/bok/000233966/6/Skra_um_handritasofn]
  • Grímur M. Helgason og Ögmundur Helgason: Handritasafn Landsbókasafns. IV. aukabindi. Reykjavík – 1996. [https://baekur.is/bok/000233966/7/Skra_um_handritasofn]

Ítarlegar upplýsingar um skrárnar og einnig um ýmsar óprentaðar skrár, er að finna í riti Einars G. Péturssonar og Ólafs F. Hjartar: Íslensk bókfræði. 3. útg. Reykjavík, 1990.

Óprentaðar skrár í bókasafni Stofnunar Árna Magnússonar

  • Finnur Magnússon:  Catalogus amplæ Manuscriptorum Collectionis adhuc Hafniæ servatæ jam inde Londinum Museo Britannico mittendæ. Ljósrit af B.M. Add. 11.251 (1830–1837).
  • Jón Helgason: Skrá um íslensk handrit í Bretasafni. [Sjá einnig: Ritgerðakorn og ræðustúfar, 1959]
  • Jón Samsonarson: Skrá um handrit og handrit sem varða íslenskt efni í Uppsala universitetsbibliotek og Kungliga biblioteket, Stokkhólmi og samkynja handrit í Kgl. Vitterhets, Historie och Antikvitets Akademien og Riksarkivet. 1969.
  • Jónas Kristjánsson: Skrár um íslensk handrit í Nordiska museet i Stokkhólmi, Háskólasafninu í Lundi og Uppsala universitetsbibliotek. R-deild. 1966.
  • Jónas Kristjánsson: Skrá um íslensk handrit í Noregi. 1966.
  • Loth, Agnete: Oversigt over håndskrifter i Den arnamagnæanske samling med betegnelsen Acc. (Accessoria).
  • Ólafur Halldórsson: Skrár yfir íslensk handrit í Cambridge, London, Manchester, Leeds, Oxford og Edinborg.

Spjaldskrá um myndir og filmur sem Árnastofnun á af handritum í íslenskum og erlendum söfnum er á stofnuninni. Hægt er að fá upplýsingar um filmu- og myndaeign stofnunarinnar hjá bókasafns- og upplýsingafræðingi (bokasafn@arnastofnun.is). 

Á handritadeild Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns er m.a. spjaldskrá um bréfasöfn og kvæðaskrá.

Skrár um íslensk handrit í erlendum söfnum og vefgáttir

Í Noregi:

Í Svíþjóð:

  • Gödel, Vilhelm:  Katalog öfver Upsala universitets biblioteks fornisländska och fornnorska handskrifter. Upsala, 1892. [http://www.medeltidshandskrifter.se/Goedel%20UUB%20Kat%20Isl.pdf]
  • Gödel, Vilhelm:  Katalog öfver Kongl. Bibliotekets fornisländska och fornnorska handskrifter. Sth. – 1897–1900. [http://www.archive.org/stream/katalogfverkong00biblgoog#page/n7/mode/1up]

Í Bretlandi:

Á Írlandi:

Í Frakklandi:

Í Þýskalandi:

  • Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel. Handschriftendatenbank. [http://diglib.hab.de/?db­mss&lang­de]

Í Bandaríkjunum:

  • Hughes, Shaun Francis Douglas: Harvard rare book collection/library
  • Þórunn Sigurðardóttir:  Manuscript Material, Correspondence, and Graphic Material in the Fiske Icelandic Collection. A descriptive Catalogue. Ithaca: Cornell University Press. 1994.
  • Nokkur íslensk handrit eru í Johns Hopkins University Library í Baltimore. (Sjá Árbók Landsbókasafns Íslands 1946–1947 s. 163–172.)
  • Einnig eru 15 íslensk handrit í Yale-háskóla: Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University.

Einstök handrit eru víða um lönd, t.d. í Hamborg og Berlín í Þýskalandi, Utrecht á Hollandi (Trektarbók Snorra-Eddu), Vín í Austurríki, Páfagarði í Róm og Pétursborg í Rússlandi.

Handritafræði – tenglar
Handritarannsóknir
Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum er leiðandi í handritarannsóknum á Íslandi. Handrit í vörslu stofnunarinnar koma úr nokkrum söfnum. Fjöldi handrita er enn varðveittur í Árnasafni í Kaupmannahöfn en auk þess eru íslensk handrit varðveitt í ýmsum söfnum víða um heim.
Panta skoðun á handriti í Eddu
Árnasafn í Kaupmannahöfn
Notkun og meðferð handrita

Að jafnaði skulu myndir (ef til eru) notaðar til rannsókna í stað handrita. Stafrænar myndir eru á handrit.is og NorS sprogsamlinger. Skrár yfir bæði pappírsmyndir og filmur/diska og stafrænar myndir eru varðveittar á stofnuninni.

Þeir sem þurfa að rannsaka handrit eða önnur frumgögn geta pantað skoðun á handriti hér á vefnum.

Handritalessalurinn er opinn milli kl. 9 og 16 nema á föstudögum þegar opið er milli kl. 9 og 13.

Handrit eru sótt í handritahvelfingu um kl. 8.30 og 11.30.

  • Yfirhafnir og töskur skal skilja eftir í fatahengi í kjallara undir anddyri hússins eða í fatahengi á bókasafni.
  • Enginn matur eða drykkur er leyfilegur á handritalessalnum.
  • Ekki eru afgreidd fleiri en fimm handrit í einu. Sum handrit eru sérlega viðkvæm og undanþegin notkun á lestrarsal. Forvörður ákveður hvaða handrit eru undanþegin notkun.
  • Hendur þurfa að vera hreinar og þurrar áður en tekið er á handriti. Forðast ber að snerta leturflöt handrita með berum höndum.
  • Ekki má nota blek eða kúlupenna í nánd við handrit, einungis blýanta. Ekki skal skrifa ofan á handritum og ljósmyndum.
  • Nota skal púða eða bókavöggur til verndar bandi og bókaorma (snáka) til að halda bókum opnum.
  • Handrit á ekki að hafa opin að óþörfu því birta er þeim skaðleg.
  • Ekki má yfirgefa handrit á borðum. Þurfi gestur að bregða sér frá afhendir hann safnverði handritið til geymslu.
  • Ekki má skilja neitt eftir inni í handriti. Aldrei má breyta röð lausra blaða í handriti.
  • Nota má stafrænar myndavélar til að taka myndir í fræðilegum tilgangi til einkanota en gæta skal ýtrustu varkárni. Ekki má nota flass.
Forvörslustofa
Forvörsluvinnustofa

Forvörður annast viðgerðir á handritum eða finnur önnur forvörsluúrræði og gerir skýrslur um ástand þeirra og viðgerðaframvindu. Hann hefur eftirlit með umhverfisþáttum handritanna og leiðbeinir um meðhöndlun þeirra. Einnig hefur hann eftirlit með handritum stofnunarinnar sem eru til sýnis í Þjóðminjasafninu.

Áður en handrit eru lánuð á sýningar hérlendis eða erlendis er farið vandlega yfir þau á forvörslustofu og gerð ástands- og lánsskýrsla. Einnig sér forvörður um að búa handritin til flutnings í viðeigandi hlífðar- og öryggisumbúðum og vera ráðgefandi um uppsetningu þeirra ef þörf krefur.

Ljósmyndastofa
Ljósmyndastofa
Ljósmyndastofa

Á ljósmyndastofu stofnunarinnar er unnið að stafrænni myndatöku handritanna og hefur nú þegar verið myndaður í stafrænu formi fjöldi handrita í vörslu Árnastofnunar. Þær myndir eru aðgengilegar á sameiginlegum handritavef Árnastofnana í Reykjavík og Kaupmannahöfn og Landsbókasafns á handrit.is. Þetta myndasafn vex í takt við það hvernig vinna við myndatöku og það að koma myndunum inn á vefinn gengur.

Markmið Árnastofnunar er að eignast eftirgerðir af öllum íslenskum handritum sem varðveitt eru erlendis. Mikið vantar á að því marki hafi verið náð en allmiklu safni hefur þó verið komið upp á liðnum árum. Stofnunin á því nokkurt safn örfilma og ljósmynda af íslenskum handritum í erlendum söfnum. Stefnt er að því að fylla í það safn en Danir gáfu til þess fé á ellefu alda afmæli Íslandsbyggðar. Í tengslum við lok handritaskiptanna hétu íslensk stjórnvöld stofnuninni sérstökum fjárveitingum til þess að koma sér upp á næstu árum ljósmyndum af þorra íslenskra handrita sem eftir urðu í dönskum söfnum. Í Den Arnamagnæanske Samling í Kaupmannahöfn eru til örfilmur og ljósmyndir af öllum þeim handritum sem þaðan komu og hingað heim.

Handritasafn Árna Magnússonar á varðveisluskrá Unesco
Handritasafn Árna Magnússonar er í hópi 35 verka sem Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, setti á sérstaka varðveisluskrá sína 31. júlí 2009.

Tilgangur varðveislulistans er að vekja athygli á mikilvægi þess að varðveita andlegan menningararf veraldar með því að útnefna einstök söfn sem hafa sérstakt varðveislugildi.

Ísland og Danmörk stóðu sameiginlega að tilnefna handritasafn Árna Magnússonar til skráningar á listann, en safnið er varðveitt hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og í Árnasafni í Kaupmannahöfn.

Ákvörðun UNESCO vekur mikla athygli á mikilvægi handritanna í alþjóðlegu samhengi og sýnir að þau eiga erindi við heiminn allan.
Aðdragandinn að tilnefningu safnsins
Upplýsingar um minni heimsins á heimasíðu Unesco
Konungsbók eddukvæða á landskrá Íslands um Minni heimsins
Konungsbók eddukvæða GKS 2365 4to er ein af nýskráningunum á landskrá Íslands um Minni heimsins. Þar með aukast möguleikar þessa merkilega handrits á að verða skráð á heimsskrá UNESCO um Minni heimsins (Memory of the World Register).

Handrit Konungsbókar eddukvæða frá síðari hluta 13. aldar. Fyrir á landsskrá Íslands eru handritasafn Árna Magnússonar bæði í Danmörku og á Íslandi, sem rataði á heimslista UNESCO um Minni heimsins árið 2009. Manntalið frá 1703, sem Árni Magnússon og Páll Vídalín gerðu að fyrirskipun Danakonungs, var samþykkt á heimslista UNESCO um Minni heimsins árið 2013.

Handritið sem um ræðir er elsta og merkasta safn eddukvæða sem varðveist hefur. Það var sent Danakonungi að gjöf á 17. öld og hlaut þess vegna nafnið Codex Regius, þ.e. Konungsbók. Þar eru felld saman í heild kvæði af norrænum goðum og hetjum þjóðflutningaaldar og víkingaaldar. Mest af þessum kvæðaarfi er hvergi til nema í þessu handriti og yngri eftirritum þess.

Eddukvæði teljast til frumheimilda um trúarbragðasögu norrænna þjóða. Þessi arfur hefur varðveist sem leifar eða endurskapaður í nýjum búningi á þýsku og engilsaxnesku menningarsvæði en hvergi eins fjölbreyttur og með eins fornlegu sniði og á Íslandi.
Nánar um skráningu Konungsbókar eddukvæða
Nánar um handritið